چندی پیش، کتابی با عنوان 'اصطلاحات و واژگان دیرین در زبان امروز آذربایجان' از انتشارات 'بنیاد نیشابور' را در یکی از کتابخانه های عمومی شهر دیدم و خواندم. این اثر نیز مثل دیگر آثار منتشره این بنیاد فارسیستی افراطی ، بدون هیچگونه سندی معتبر، سعی دارد تا با انکار تاریخ و فرهنگ اصیل آذربایجان و جایگزین نمودن تاریخ و فرهنگ جعلی آریایی-پارسی، جوانان آذربایجان را بفریبد.

کتاب مزبور که در غالب یک فرهنگ لغت از وام واژگان[1] در زبان امروز ترکی آذربایجانی، منتشر و روانه بازار شده است، با آوردن اصطلاحات و وام واژگان غیرترکی(عربی، روسی و...) در زبان ترکی آذربایجانی _که موضوعی عادی در همه زبانها به شمار میرود_ به این نتیجه رسیده است که زبان این دیار در گذشته، ترکی نبوده! و بعد از این نتیجه کودکانه به مخاطبش چنین القاء نماید که زبان آذربایجان در گذشته چیزی جز فارسی نبوده که ادعای دوم، کودکانه تر از اولی بوده است.

نگارنده این سطور سعی ندارد پاسخی به اینچنین آثار جوک گونه بدهد ؛ اما همین عنوان، جرقه ای در ذهن نگارنده ایجاد نمود تا در شرایط تبلیغات یکطرفه درباره فارس نشان دادن تهران در گذشته، کتابی را در انکار این موضوع که کمتر درباره آن نوشته و گفته میشود، به رشته تحریر درآورد تا پاسخی باشد به حجمه تبلیغاتی که همه روزه در همه ابعاد درباره تهران و اطراف آن انجام گرفته و میگیرد.

" طبق اشارات شاهنامه فردوسی، 'شهرری' و ' آمل'، دو شهر تورانی یعنی شهرهای ترکان بوده است. "

" ابن خردادبه در کتاب المسالک و الممالک (به سال 230 ق)، حدود آذربایجان را از جنوب تا مناطق ری و دماوند (استان تهران کنونی) و از شمال ارمنستان که زیر نظر اسپهبد آذربایجان اداره میشود، آورده است. "

همین دو منبع (تنها دو مورد از چندین منبع تاریخی) کافی است تا آذربایجانی بودن و ترک بودن تهران قدیم (شهرری) و اطراف آن را به اثبات برساند.

علاوه بر منابع تاریخی برای اثبات ترک بودن تهران در ادوار گذشته ، بررسی زبان و ادبیات و گویش این منطقه یکی دیگر از این راهها می باشد، که موضوع اصلی بحث ما است.

در ادامه به واژه‌گان و اصطلاحات دیرین آذربایجان که در گویش فارسی در تهران مورد استفاده قرار میگیرد، اشاره میکنیم؛ اما ما سعی نداریم روش کتاب منتشره بنیاد نیشابور که با آوردن وام واژگان غیرفارسی و غیرایرانی به نتیجه فارس بودن رسیده است، به نتیجه خود برسیم ؛ بلکه ما سعی داریم با آوردن واژگان اصیل ترکی بر وجود و غالبیت این زبان در این منطقه برسیم.

از آنجاییکه بخشی از این واژگان در زبان امروز آذربایجان و حتی ترکان ایران مورد استفاده قرار نمیگیرد و یا کمتر بکار میرود و بالعکس در گویش فارسی تهران (و نه در مناطق فارس نشینی چون کرمان و خراسان و...) به وفور یافت میشود و بدلیل کثرت استفاده از این واژگان، کسی به ترکی بودن آنها شک نمیکند، بر دلایل تاریخی ترک بودن تهران و بازماندن این واژگان از دوره ترکی میانه و حتی ترکی باستان، می افزاید.

لذا در ادامه چندین اصطلاح و واژه که آغاز آنها با حروف «الف» و «آ» شروع میشود که بخشی از کتاب نگارنده میباشد را برای نمونه در ادامه آورده ایم:

 

  • حرف «آ»

آتش (آتیش= پرتاب کردن) > جرقه هایی که از به هم خوردن دو سنگ یا فلز پرتاب میشود. 
آسیب (آسیلیب= آویزان شده) > شکنجه . صدمه 
آشغال (آش قال= ته مانده غذا) > زباله 
آشفته (آشیب دی= سرنگون شده. افتاده) > به هم ریخته 
آغاز (آغیز= دهانه) > شروع . ابتدا 
آینه (آی نا= مثل ماه) > وسیله انعکاس دهنده 

 

  • حرف «الف»

استاد (اوست آد= نامدار . خوشنام . والامقام) > معلم 
استوار (اوستو وار= ستون) > پابرجا دارنده 
اُغر (اوغور= موفقیت) > بخت . خیر . برکت
اَنبُر (ان بور= دارای پیچش زیاد) > وسیله پیچاندن 
انگشت (ان گوج= پر زور) > پرزورترین عضو بدن 
اوستا (اوس دا= استوار بر عقل) > عاقل . دانا . بزرگوار 
الگو (اولگوج= وسیله برش نمونه) > نمونه 
. . . [2]

سیدمجتبی موسوی

پاورقی:

 

1- وام واژه ؛ به واژگانی گفته میشوند که از زبانی به زبان دیگر راه یافته باشد اما این واژگان به عاریت گرفته شده در زبان دوم ، لزوماً به معنای زبان اول بکار نمی روند بلکه برای پرکردن خلاءهای موجود در زبان دوم بکار گرفته میشوند.

2- این مطلب، بخشی از کتاب "اصطلاحات و واژه‌گان دیرین آذربایجان در زبان امروز تهران" به قلم "سیدمجتبی موسوی" میباشد که در آینده منتشر خواهد شد.