X
تبلیغات
تهران قدیم

تهران قدیم

پژوهشهایی درباره تاریخ و فرهنگ و هویت

زبان و گویش تهران قدیم

بنا به منابع تاریخی، مردم ری و تهران قدیم، غالباً به زبان ترکی آذربایجانی(اوغوزی) سخن میگفتند و نوع گویش آن، گویشی است که ترکهای قزوین، همدان، ساوه، اراک، قم و شهریار و دماوند و ترکان غرب استان سمنان و... بدان سخن می گویند؛ البته مردمانی به زبان ترکی خلجی نزدیک به زبان ترکی آذربایجانی نیز در آن ساکن بوده اند. در کنار ترکان، اقوامی چون تاجیک و... نیز میزیستند.


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  شنبه چهارم خرداد 1392ساعت 23:18  توسط تهرانی  | 

زنان و مردان نوازنده دوران قاجار

عکسهای بسیار قدیمی و جالب از گروههای نوازنده زن و مرد دوران قاجار

+ نوشته شده در  شنبه سیزدهم آبان 1391ساعت 0:25  توسط تهرانی  | 

اصطلاحات و واژه‌گان دیرین آزربایجان در زبان امروز تهران

مقدمه: از آنجاییکه لهجه فارسی محاوره‌ای تهرانی توسط فتحعلیشاه قاجار و در دربار این دولت تورکی و آزربایجانی بوجود آمده است، واژه‌گان و اصطلاحات بسیاری از زبان تورکی در لهجه فارسی محاوره‌ای تهرانی وارد شده است اما واژه‌گان و اصطلاحات تورکی مورد استفاده در فارسی تهرانی تنها مربوط به این دوره نبوده بلکه از زبان تورکی میانه و تورکی قدیم که ساکنین شهرری را تشکیل می‌داده‌اند وارد زبان اقلیت پارسی زبان این منطقه شده است و به تبع آن، با ایجاد فارسی محاوره‌ای تهران در دربار قاجار وارد این زبان شده و مورد استفاده روزمره قرار میگیرد كه از كثرت استفاده كسی به توركی بودنشان فكر نمی كند. شمار قابل توجهی از این واژه ها و اصطلاحات مربوط به توركی میانه و قدیم بوده و در توركی معاصر آزربایجانی بكار نمی‌روند.

اكثریت نامهای جغرافیایی توركی منطقه تهران و ری و پیرامون آنها كه منتهی الیه سرحدات مملكت آزربایجان با فارسستان می باشد، نه به تركی میانه و یا قدیم، بلكه به تركی باستان است. سابقه توركان بومی تهران و ری به دوره غزنویان و سلجوقیان و حتی بسیار پیش از ان به دوره ساسانی كه ویستام (بسطام) دایی هرمز تورکزاد پادشاه تورک ساسانی دولتی در این منطقه تاسیس نمود بر میگردد. در دوره پس از اسلام، اكثر پادشاهان‌ سلجوقی‌ نیز ری‌ را به‌ عنوان‌ پایتخت‌ خود انتخاب‌ می‌كردند.

بسطام كه از توركان هیاطله (آغ هون) و دایی خسرو بود و در گرفتاری و قتل هرمزد توركزاد پادشاه ساسانی دست داشت، پس از قتل وی به سال ٥٩١ میلادی سر به شورش نهاد و در ری، شهر حدی آتورپاتگان و یا آزربایجان اعلام استقلال نموده و به نام خود سكه زد. دولت بسطام از اولین دولت‌های تورک تاسیس شده در سرزمین ایران و آزربایجان در ایران پیش از اسلام شمرده می شود. ...

طبق اشارات شاهنامه فردوسی، "شهرری" يعنی بخش جنوبی تهران امروزی و آمل، دو شهر تورانی يعنی شهرهای تورکان بوده است.

ابن خردادبه در كتاب المسالک والممالک (به سال 230 ق)، حدود آزربايجان را از جنوب تا مناطق ری و دماوند (استان تهران کنونی) و از شمال ارمنستان که زير نظر اسپهبد آزربايجان اداره میشود، آورده است.

در این نوشته به تأثیرات زبان دیرین آزربایجان بر زبان فارسی محاوره‌ای تهران اشاره شد و در ادامه برای نمونه فقط به تعدادی از خیل واژه‌گان و اصطلاحات دیرین آزربایجان که در فارسی محاوره‌ای تهران مورد استفاده قرار میگیرد، اشاره میکنیم:

  • حرف «الف»

آتش (آتیش) > پرتاب . جرقه هایی که از به هم خوردن دو سنگ یا فلز پرتاب میشود.
آسیب (آسیلیب) > آویزان شده . شکنجه دیده . صدمه دیده
آشغال (آش قال) > ته مانده غذا
آشفته (آشیب دی) > سرنگون شده . افتاده . به هم ریخته
آغاز (آغیز) > شروع . ابتدا . دهانه
آینه (آی نا) > مثل ماه . انعکاس دهنده
استاد (اوست آد) > نامدار . خوشنام . والامقام
استوار (اوستو وار) > ستون . پابرجا دارنده
انگشت (ان گوج) > پر زور . پرزورترین
اوستا (اوس دا) > عاقل . دانا . بزرگوار
الگو (اولگوج) > وسیله برش نمونه

. . .

مجتبی موسوی

+ نوشته شده در  سه شنبه بیست و هشتم شهریور 1391ساعت 0:17  توسط تهرانی  | 

قیتریه ؛ گورستانی ۳۲۰۰ساله در زیر برج‌های سپید

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و سوم شهریور 1391ساعت 14:56  توسط تهرانی  | 

ریشه شناسی "رودهن" و "بوم‌هن"

"... پس از آن از بومهن گذشته عبور از رودهن نموده و در زیردست قرای بسیاری از دماوند بود اكثر آباد و سكنه رودهن صد خانوار است تمام كردبچه و خالصه دیوان اعلی است و تیول سواره كردبچه. و امام زاده(ای) از حیث بنا صورتاً شبیه امامزاده بومهن بود یعنی مخروطی مضلع بلكه اكثر امامزاده های این حدود بنای آنها به همان شكل است ولی اسمی از بانی امامزاده نبود معروف به امامزاده تقّی است و زبان سكنه این قریه تركی است و
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  شنبه یازدهم شهریور 1391ساعت 22:38  توسط تهرانی  | 

عکس/ تهران - پل تجريش ، در سال ۱۳۰۰

+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و ششم تیر 1391ساعت 23:43  توسط تهرانی  | 

نحوه پيدايش لهجه تهرانی زبان فارسی

در ایران دو لهجه بسیار مهم زبان فارسی، یعنی لهجه تهرانی و لهجه اصفهانی مستقیما توسط گروههای تورک، همچنین در نتیجه اختلاط و آمیزش ایرانی زبانان با توركان و در پایتختهای دو دولت توركی-آزربایجانی بوجود آمده اند:

الف- لهجه تهرانی زبان فارسی، ایجاد شده در دوره دولت توركی- آزربایجانی قاجار كه طائفه ای اصلا از توركان جنوب توركیه، شمال سوریه و جمهوری آزربایجان بودند.

ب- لهجه اصفهانی زبان فارسی، ایجاد شده در دوره دولت توركی- آزربایجانی صفوی كه دولتی تاسیس شده توسط طوائف قزلباش عمدتا از شمال و مركز توركیه بود.

لهجه تهرانی زبان فارسی: ایجاد توركان قاجار

drjecvynwcajoi0slc293 عکس هایی از خیابان لاله زار تهران قدیم

اكثریت نامهای جغرافیائی توركی منطقه تهران و ری و پیرامون آنها كه محل تلاقی دو مملكت آزربایجان و فارسستان می باشد، نه به توركی میانه و یا قدیم، بلكه به توركی باستان است. سابقه توركان بومی تهران و ری به دوره غزنویان و سلجوقیان و حتی بسیار پیش از آن به دوره ساسانی كه ویستام (بسطام) دائی هرمز توركزاد پادشاه تورک ساسانی دولتی در این منطقه تاسیس نمود بر میگردد. در دوره پس از اسلام، اكثر پادشاهان‌ سلجوقی‌ نیز ری‌ را به‌ عنوان‌ پایتخت‌ خود انتخاب‌ می‌كردند.

بسطام كه از توركان هیاطله (اغ هون) و دایی خسرو بود و در گرفتاری و قتل هرمزد توركزاد پادشاه ساسانی دست داشت، پس از قتل وی به سال ٥٩١ میلادی سر به شورش نهاد و در ری، شهر حدی آتورپاتگان و یا آزربایجان اعلام استقلال نموده و به نام خود سكه زد. دولت بسطام از اولین دولتهای تورک تاسیس شده در سرزمین ایران و آزربایجان در ایران پیش از اسلام شمرده می شود. او پس از ده سال مقاومت به دست یكی از سپاهیان توركان هیاطله (اغ هون) كشته شد.

من در این نوشته به تاثیرات زبان توركی بر زبانهای ایرانی این منطقه در دوره های مذكور اشاره نخواهم كرد و منحصرا بر رابطه زبان توركی و لهجه تهرانی فارسی در دوره اخیر قاجار متمركز خواهم شد.

در لهجه تهرانی زبان فارسی معاصر، تعداد زیادی اصطلاح و واژه توركی مورد استفاده روزمره قرار میگیرد كه از كثرت استفاده كسی به توركی بودنشان فكر نمی كند. شمار قابل توجهی از این واژه ها و اصطلاحات مربوط به توركی میانه و قدیم بوده و در توركی معاصر آزربایجانی بكار نمی روند. اما این، تنها رابطه موجود بین زبان توركی و لهجه تهرانی زبان فارسی نیست. رابطه عمیق دیگری بین ایندو وجود دارد و آن اینكه "لهجه تهرانی زبان فارسی، ایجاد توركان قاجار است".

لهجه فارسی تهرانی در دوره سلطنت فتحعلیشاه قاجار در دربار این دولت توركی و آزربایجانی به وجود امد. در آغاز خود ان پادشاه تورک آموزگار این لهجه بود و درباریها آن را از فتحعلیشاه یاد گرفته و به دیگران یاد میدادند. منشاء اصطلاح "فارسی فتحعلیشاهی" برای نامیدن فارسی كنونی رایج ایران در مقابل فارسی دری افغانستان و یا فارسی كابلی همین واقعیت تاریخی است.

در سال ١٧٢٣ تهران به تصرف افغانها درآمد و ویران شد. در سال ١٧٨٨ آغامحمدخان قاجار بنیادگزار دولت توركی آزربایجانی قاجاریه تصمیم گرفت كه تهران را به عنوان پایتخت حكومت خود انتخاب كند. علت این انتخاب، نزدیكی تهران به "ساوج بلاغ آزربایجان" كه یكی از مراكز ایل افشار (اكنون در داخل محدوده استان تهران قرار دارد) بود و همچنین استرآباد در خراسان كه جایگاه ایل تورک و آزربایجانی قاجار و مركز ستاد نیروهای آغا محمدخان بود، است. وقتی تهران پایتخت شد، جمعیتش از بیست و چند هزار نفر تجاوز نمیكرد و مركب از دو گروه اكثریت تورک زبان و اقلیت ایرانی زبان بود. پس از پایتخت شدن، در مدت بسیار كوتاهی چندین برابر این جمعیت كم شمار، از گروههای تورک زبان قاجار، افشار، خلج، شاهسون و... در قالب ایل قاجار، درباریان، منسوبین ارتش و نیروهای مسلح در تهران مسكن گزیدند. این امر باعث گردید كه در تمام دوره قاجار، دارالخلافه تهران عملا و همواره خصلتی آزربایجانی و صبغه ای توركی داشته باشد.

زبان گروههای گوناگون تورک ساكن در تهران در دوره قاجاری، همه توركی آزربایجانی بود. اقلیت ایرانی زبانان بومی ساكن تهران نیز به زبانهایی مانند رازی و شمیرانی و... سخن می گفتند. علاوه بر آن در زبان محاوره‌ای هر گروه، طبقات اجتماعی نقش مهمی داشته‌ و هر قشری در تهران دارای لحن‌ و زبان خاص خود بوده است. فارسی فتحعلیشاهی نیز، لهجه ای بود كه دربار تورک قاجار به هنگام صحبت كردن به فارسی، آنرا بكار می برد. در تهران لهجه مزبور تا مدتی در نظر مردم عادی و طبقات پائین اجتماع منفور بود و دلیل بر خودپسندی گویشوران جلوه می كرد.

در دوره قاجاری همه گروههای ایرانی زبان رازی و شمیرانی و... به همراه بخش اعظم توركان ساكن در تهران، به تدریج فارسی زبان شدند. در نتیجه فارسی محاوره ای تهرانی و یا فارسی فتحعلیشاهی، از همان آغاز دارای واژگان متعدد توركی بود كه در فارسی كابولی و فارسی شیرازی و یا زبانهای ایرانی دیگر مانند لارستانی، كردی، بلوچی، لری و غیره وجود نداشت. به عبارت دیگر لهجه فعلی فارسی تهرانی، از همان آغاز تركیبی از انواع لهجه‌های ایرانی با زبان توركی است.

3319 عکس هایی از خیابان لاله زار تهران قدیم

+ نوشته شده در  یکشنبه بیست و هشتم خرداد 1391ساعت 0:0  توسط تهرانی  | 

قدیمی ترین عکس از تهران

قدیمیﺗﺮین عکس از طهران

+ نوشته شده در  جمعه بیست و نهم اردیبهشت 1391ساعت 22:6  توسط تهرانی  | 

ریشه شناسی و وجه تسمیه تهران

به نظر اتمولوژیستها، واژه ی "تیقران" که امروزه بصورت "تهران" بکار می رود از ریشه فعلی مصدر تورکی "تیقراماق" به معنی دلیر شدن و جلد شدن ساخته شده است. تیقران واژه ای مرکب (صفت فاعلی) می باشد که از ریشه فعلی "تیقرا" به اضافه ی پسوند "ان" ساخته شده است. پسوند "ان" در زبان تورکی هنگام اضافه شدن به ریشه فعلی صفت فاعلی می سازد. مثل: ساتان (فروشنده) و چالان (نوازنده)

واژه ی قدیمی تیقران در اثر تبدیل شدن حرف "ق" به حرف "ه" بصورت "تیهران" درآمده است. مثل تبدیل قوقون به قوهون (به معنی خربزه ی عطرآگین) و تبدیل قالی به هالی و تبدیل دوقتور به دوهتور.

تیهران در زبان فارسی بصورت تهران تلفظ و نوشته میشود.

بنابراین تیقران (تهران)، به معنی دلاور و دلیر بوده و منظور از قریه یا شهر تهران، قریه یا شهر شخص یا طایفه دلاور خواهد بود.

+ نوشته شده در  شنبه بیست و سوم اردیبهشت 1391ساعت 12:14  توسط تهرانی  |